Muxtar respublikanın iqlim şəraiti burada müxtəlif minerallar, vitaminlərlə zəngin olan və yeyilə bilən yabanı bitkilərin yayılmasına imkan verir.

Floramız təkcə növ sayı ilə deyil, eyni zamanda faydalı bitki növləri baxımından da olduqca zəngindir. Burada yem, qida, balverən, dərman, vitaminli, aşı maddəli, boyaq, bəzək, efir yağlı və başqa faydalı bitkilər geniş yayılıb. Bu faydalı bitkilərin içərisində çirişin özünəməxsus yeri var.

Latın dilində ”eromos” səhra, “ura”- quyruq olan çirişin lüğəti mənası səhra quyruğu deməkdir. İran-Turan  florasına xas olan bitkinin Ön və Mərkəzi Asiyada yayılan 22 növündən Azərbaycanda və Naxçıvan Muxtar Respublikasında yalnız bir növünə rast gəlinir.

Çoxillik geofit bitki olan  çirişin kökləri kəndirəbənzər, yoğunlaşmış 25 sm uzunluğunda lətlidir. Aprel ayında çiçəkləyir, iyun ayında isə toxum verir. Orta dağ qurşağından, yüksək dağ qurşağına qədər daşlı-çınqıllı yamaclarda və kolluqlarda yayılıb. Muxtar respublika ərazisində yayılan çiriş əhali tərəfindən qiymətli tərəvəz bitkisi kimi istifadə olunur. Sahbuz rayonun Badamlı, Ayrınc, Şada, Yuxarı Qışlaq, Batabat, Culfa rayonun Dəmirlidağ, Teyvaz, Ərəfsə, Şurud və başqa ərazilərinin meşə talalarında, kolluqlarında, otlu yamaclarda və mezofil çəmənlərdə rast gəlinir. Bitki mart-aprel aylarında yarpaqları 6-15 sm uzunluğunda olarkən toplanılır. Lakin havalar mülayim keçdikdə çiriş fevral ayının sonlarında da əhali tərəfindən yığılır. Bitki torpağın 3-4 sm dərinliyindən kökboğazına yaxın yerdən kəsilir. Yeni açan 6-10 ədəd yarpağı zər pərdə ilə örtülü olduğundan  bu vaxtlar yarpaqlar selik və C vitamini ilə zəngin olur.

Xalqımızın qədim kulinariya mədəniyyətində mühüm yer tutan xəmir yeməkləri içərisində kətə və qutab məxsusi dadı ilə seçilir. Hər il Naxçıvan Muxtar Respublikasında keçirilən “Kətə festivalı”nda yazın ilk aylarında yeyilə bilən yabanı bitkilərdən hazırlanan kətə çeşidləri  içərisində  çiriş kətəsi daha çox sevilir. Bu bitkidən kətə,eləcə də qutab bişirmək üçün çirişə soğan, dağkeşnişi və quzuqulağı əlavə edilib doğranır. Doğranmış qarışığa azacıq duz qatıb adi qaydada kətə, yaxud qutab bişirirlər. Zövqə uyğun heç bir göyərti qatmadan təkcə çiriş ilə bişirilmiş kətə çox dadlı olmaqla, mədə və bağırsaq xəstəlikləri, xüsusən bağırsaq iltihabı xəstəliyi (kolit) zamanı çox xeyirlidir.Çirişin yarpaqları duzlu suda pörtlədilib acı suyu çıxarılır, sonra yağda soğanla qızardılaraq  da yeyilir. Çirişin tək yarpaqlarından hazırlanmış buğlama, sıyıq, kətə, qutab və başqa xörəklər orqanizmin müxtəlif vitaminlərlə təmin edilməsi və möhkəmlənməsi üçün daha çox faydalıdır. Çiriş buğlaması hazırlamaq üçün toplanan çiriş yarpaqları duzlu suda pörtülür, acı suyu çıxarılır. Qazana aşağı hissədən bir qat çiriş düzülür, sonra üzərinə düyü, alça və ya gavalı turşusu əlavə edilir. Daha sonra xırda doğranmış soğan düzülür. Onların üzərinə bir stəkan ilıq su tökülür. Vam odun üzərində qoyulur. Yemək qaynara düşəndən 15 dəqiqə sonra üzərinə 2 xörək qaşığı yağ əlavə edilir. Bu qayda ilə hazırlanmış buğlama və sıyıq yazqabağı vitamin qıtlığından əziyyət çəkən xəstələr üçün faydalıdır, həmçinin  çiriş bubuğlaması qida borusu, mədə və bağırsağın divarlarını yumşaldır.

A.X Rollov 1908-ci ildə "Qafqazın yabanı bitkiləri, onların yayılması və istifadəsi qaydaları" adlı kitabında hələ o vaxtlar Zaqafqaziyada 5000 pud çiriş tədarük edildiyi göstərib. Qafqazın İpəkçilik Stansiyasında tədqiq edilən çiriş ununun su ilə qarışığından qatı, bulanıq, qeyri-şəffaf olan yapışqan alınıb ki, bu yapışqanın tərkibində 16,37 % su, 29,14 % kül, 15% kitrə (qummi, yapışqan), 20 % petin maddəsi ,ondan alınmış külün tərkibində isə 5,77 % xlor, 4,49 % maqnezium, 21,83 % əhəng, 2,54 % kükürd anhidridi olduğundan bitkidən keyfiyyətli çiriş yapışqanı hazırlanır. Hətta yaxşı hazırlanmış çiriş yapışqanından keçmişdə dərzilikdə, papaqçılıqda və çəkməçilikdə çox geniş istifadə edilib. Çiriş yapışqanından istifadə edən sənətkarların dediklərinə görə papağın dimdiyinə, pencəyin yaxalığına, çəkmələrin dabancıq və burun hissəsinə, kisə parçalara sürtülən çiriş əgər su dəyməsə 200-250 il öz möhkəmliyini saxlama qabiliyyətinə malik olur.

Çirişin kökyumrusundan, kökündən, yarpağından və çiçəyindən qədimdən xalq təbabətində müxtəlif xəstəliklərin müalicəsində geniş istifadə olunub. Bitkinin kökyumrusu qurudulduqdan sonra xırdalanır. Alınmış çiriş tozu bal ilə birlikdə qaynadılır, qatılaşana yaxın götürülülərək ondan xüsusi məlhəm hazırlanır və bu məlhəm çıxıq, sınıq, çiban, dolama tipli yaraların müalicəsində işlədilir. Çiriş bitkisindən "eremuran" adlı maddə alınıb ki, həmin maddə ilə hopdurulmuş polietilen örtük tərəvəzi 6 ay təzə saxlamaq qabiliyyətinə malikdir.

Çiriş həm də bəzək bitkisidir. Bitki suya və qulluğa tələbkar olmadığından onu introduksiya etmək asandır.Çiçəkləri sarı və qırmızı rəngdə olub, gözəl görünüşə malikdir. Bəzək əhəmiyyətli olması, yaşıl yarpaqlarının əhali tərəfindən kütləvi şəkildə toplanaraq qida bitkisi kimi istifadə edilməsi, həmçinin zoogen və iqlim amillərinin təsiri də çirişin nəzərəçarpacaq dərəcədə azalmasına səbəb olub. Bu səbəbdən də çiriş bitkisi Naxçıvan Muxtar Respublikasının “Qırmızı Kitabı”na daxil edilib. Bitkinin yayıldığı ərazilər xüsusi nəzarət altına alınmalı,əhali tərəfindən nizamsız toplanmasına diqqət edilməli və qorunmalıdır.

                                                                                                    Zülfiyyə Salayeva

                          AMEA Naxçıvan Bölməsi Bioresurslar İnsitutunun aparıcı elmi işçisi,

biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

 

HÜQUQ GUŞƏSİ

HÜQUQ GÜŞESİ

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Naxçıvanda sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar üçün onlayn məşğələlər keçirilir

05-06-2020-18-52 Xəbərlər

Naxçıvanda sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar üçün onlayn məşğələlər keçirilir

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi  xəbər verir ki,  Naxçıvan Muxtar Respublikası Əm...

Naxçıvanda Respublika üzrə Fənn Olimpiadasının final turu keçirildi

05-06-2020-18-09 Xəbərlər

Naxçıvanda Respublika üzrə Fənn Olimpiadasının final turu keçirildi

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, bu gün  Naxçıvan şəhər 4 nömrəli ...

NDU-nun tələbələri Beynəlxalq Tibb Mərkəzi həkiminin cərrahi əməliyyatını onlayn izləyiblər

05-06-2020-17-26 Xəbərlər

NDU-nun tələbələri Beynəlxalq Tibb Mərkəzi həkiminin cərrahi əməliyyatını onlayn izləyiblər

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, Naxçıvan Dövlət Universiteti Tibb...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

05-06-2020-16-44 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında iyunun 6-na gözlənilən hava proqnozu açıqlanıb. ...

Təhsil Nazirliyi: Buraxılış ilində tədris alan 40 mindən artıq tələbə dövlət imtahanından azad edilib

05-06-2020-16-02 Xəbərlər

Təhsil Nazirliyi: Buraxılış ilində tədris alan 40 mindən artıq tələbə dövlət imtahanından azad edilib

Yay imtahan sessiyasının keçirilməsi barədə ali və orta ixtisas müəssisələri tər...

145-in KADRARXASI - Elşən Məhərrəmov

05-06-2020-15-40 Xəbərlər

145-in KADRARXASI - Elşən Məhərrəmov

Bu il Azərbaycan milli mətbuatının yaradılmasının 145 illiyidir. Bu münasibətlə ...

DSX: Qazax və Ağstafa rayonları ərazisində Ermənistanın yeni döyüş mövqeyi əldə etməsi barədə məlumat həqiqətə tam ziddir

05-06-2020-15-19 Xəbərlər

DSX: Qazax və Ağstafa rayonları ərazisində Ermənistanın yeni döyüş mövqeyi əldə etməsi barədə məlumat həqiqətə tam ziddir

Ermənistan Müdafiə Nazirliyinin rəsmi mətbuat orqanı olan “hayzinvor.am” saytınd...

Naxçıvan Qarnizonunda hərbi qulluqçular arasında atletika və gimnastika üzrə birincilik keçirilib - VİDEO

05-06-2020-14-38 Xəbərlər

Naxçıvan Qarnizonunda hərbi qulluqçular arasında atletika və gimnastika üzrə birincilik keçirilib - VİDEO

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki,  Naxçıvan Qarnizonunda hərbi qull...

Ali təhsil müəssisələrinə qəbul olmaq üçün 4500-dək subbakalavr ərizəsini təsdiqlədib

05-06-2020-14-19 Xəbərlər

Ali təhsil müəssisələrinə qəbul olmaq üçün 4500-dək subbakalavr ərizəsini təsdiqlədib

Ali təhsil müəssisələrinə subbakalavrların iyunun 1-dən başlanan ərizə qəbulu da...

Buraxılış imtahanlarında iştirak etməyənlər üçün sentyabr ayında yenidən imtahanlar təşkil olunacaq

05-06-2020-13-57 Xəbərlər

Buraxılış imtahanlarında iştirak etməyənlər üçün sentyabr ayında yenidən imtahanlar təşkil olunacaq

Dövlət İmtahan Mərkəzi tərəfindən iyunun 10-11-dən etibarən hər həftəiçi günləri...

Bu gün görkəmli aktyor Hamlet Xanızadənin doğum günüdür

05-06-2020-13-30 Xəbərlər

Bu gün görkəmli aktyor Hamlet Xanızadənin doğum günüdür

Teatr və kino sənətinin qüdrətli aktyorlarından olan Əməkdar artist, respublika ...

XİN: Ermənistanın nə hüquqdan, nə demokratiyadan danışmağa, başqalarına məruzə oxumağa heç bir mənəvi haqqı yoxdur

05-06-2020-12-03 Xəbərlər

XİN: Ermənistanın nə hüquqdan, nə demokratiyadan danışmağa, başqalarına məruzə oxumağa heç bir mənəvi haqqı yoxdur

Xarici İşlər Nazirliyinin Mətbuat xidməti idarəsinin rəisi Leyla Abdullayeva KİV...

Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin mətbuat xidmətinin məlumatı

05-06-2020-10-57 Xəbərlər

Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabinetinin mətbuat xidmətinin məlumatı

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazi...

NMİ-nin tələbələrinə onlayn açıq dərs keçirilib

05-06-2020-10-14 Xəbərlər

NMİ-nin tələbələrinə onlayn açıq dərs keçirilib

Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun kitabxana-informasiya ixtisası üzrə təhsil alan...

5 İyun Ümumdünya Ətraf Mühitin Mühafizəsi Günüdür

05-06-2020-09-00 Xəbərlər

5 İyun Ümumdünya Ətraf Mühitin Mühafizəsi Günüdür

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Baş Assambleyasının 1972-ci il 15 dekabr tarixli q...

Nəsirəddin Tusi müharibə və sülh haqqında

04-06-2020-17-40 Xəbərlər

Nəsirəddin Tusi müharibə və sülh haqqında

Azərbaycanın dövlətçiliyi qədər, onun beynəlxalq əlaqələri və xarici siyasəti də...

Prezident Naxçıvanın meliorasiya və su təsərrüfatı işçilərini təltif etdi - SƏRƏNCAM

04-06-2020-17-19 Xəbərlər

Prezident Naxçıvanın meliorasiya və su təsərrüfatı işçilərini təltif etdi - SƏRƏNCAM

Prezident İlham Əliyev iyunun 4-də Su təsərrüfatı və meliorasiya işçilərinə “Əmə...

Naxçıvan Döyüş Şöhrəti Muzeyindəki eksponatların sırasına 3 yeni aviasiya texnikası daxil edilib - VİDEO

04-06-2020-17-00 Xəbərlər

Naxçıvan Döyüş Şöhrəti Muzeyindəki eksponatların sırasına 3 yeni aviasiya texnikası daxil edilib - VİDEO

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, gənclərin hərbi vətənpərlik tərbi...

Şahbuzda tikilən çoxmərtəbəli yaşayış binaları əhalinin mənzil-məişət şəraitini yaxşılaşdıracaq

04-06-2020-16-06 Xəbərlər

Şahbuzda tikilən çoxmərtəbəli yaşayış binaları əhalinin mənzil-məişət şəraitini yaxşılaşdıracaq

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, Şahbuz şəhərində 6 mərtəbədən iba...

Sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar arasında stolüstü tennis üzrə yoldaşlıq görüşü keçirilib

04-06-2020-15-45 Xəbərlər

Sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar arasında stolüstü tennis üzrə yoldaşlıq görüşü keçirilib

Naxçıvan Muxtar Respublikası Paralimpiya Federasiyası Gənclər və İdman Nazirliyi...

Rezidenturaya qəbul imtahanı üzrə ödənişsiz onlayn sınaq imtahanı əlavə edilib

04-06-2020-15-24 Xəbərlər

Rezidenturaya qəbul imtahanı üzrə ödənişsiz onlayn sınaq imtahanı əlavə edilib

Dövlət İmtahan Mərkəzi (DİM) otk.az portalına rezidenturaya qəbul imtahanının ik...

Nazirlər Kabineti xüsusi karantin rejiminin sərtləşdirilməsi ilə bağlı əlavə tədbirlər barədə qərar verib

04-06-2020-14-10 Xəbərlər

Nazirlər Kabineti xüsusi karantin rejiminin sərtləşdirilməsi ilə bağlı əlavə tədbirlər barədə qərar verib

Nazirlər Kabineti Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Lənkəran şəhərlərinin və Abşeron rayonu...

Baş Nazir, Operativ Qərargahın rəhbəri Əli Əsədov əhaliyə müraciət edib

04-06-2020-14-00 Xəbərlər

Baş Nazir, Operativ Qərargahın rəhbəri Əli Əsədov əhaliyə müraciət edib

Azərbaycan Respublikasının Baş Naziri, Operativ Qərargahın rəhbəri Əli Əsədov iy...

Ali təhsil müəssisələrinə subbakalavrların ərizə qəbulu davam edir

04-06-2020-13-31 Xəbərlər

Ali təhsil müəssisələrinə subbakalavrların ərizə qəbulu davam edir

Ali təhsil müəssisələrinə subbakalavrların iyunun 1-dən başlanan ərizə qəbulu da...

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

04-06-2020-10-44 Xəbərlər

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi muxtar respublikamızın ictimai-mədəni, sosial-iqt...

Naxçıvan şəhər məktəbliləri üçün “Nəbatat” bağına virtual ekskursiya təşkil olunub

04-06-2020-10-20 Xəbərlər

Naxçıvan şəhər məktəbliləri üçün “Nəbatat” bağına virtual ekskursiya təşkil olunub

Təhsil Nazirliyinin mətbuat xidmətindən NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyinə bildiri...

Naxçıvanda idman inkişafın yeni mərhələsində

04-06-2020-09-19 Xəbərlər

Naxçıvanda idman inkişafın yeni mərhələsində

Ölkəmizdə dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birini də idmanın inkiş...

Özbəkistanın orol24.uz portalında Azərbaycanın əfsanəvi qalaları və Naxçıvandakı Əlincəqala haqqında məqalə yer alıb

04-06-2020-09-00 Xəbərlər

Özbəkistanın orol24.uz portalında Azərbaycanın əfsanəvi qalaları və Naxçıvandakı Əlincəqala haqqında məqalə yer alıb

Özbəkistanın orol24.uz portalında əsrlərə şahidlik etmiş, qədim tariximizin, zən...

Bəhruz Kəngərli muzeyinə onlayn ekskursiya təşkil olunub

03-06-2020-18-31 Xəbərlər

Bəhruz Kəngərli muzeyinə onlayn ekskursiya təşkil olunub

Muxtar respublikada fəaliyyət göstərən mədəniyyət ocaqlarına təşkil olunan onlay...

Ordubad rayonunda taxıl biçininə hazırlıq işlər başa çatıb - VİDEO

03-06-2020-17-03 Xəbərlər

Ordubad rayonunda taxıl biçininə hazırlıq işlər başa çatıb - VİDEO

Muxtar respublikada taxıl biçininə son hazırlıq işləri gedir. Ordubad rayonunun ...