Baba Nemətullah Naxçıvaninin islami dəyərlərlə bağlı əsərlərinə müraciət etdiyimiz mənbələr onun qardaş Türkiyənin müxtəlif kitabxanalarında saxlanılan əlyazma əsərləridir.

Belə ki, həmin əsərlər forma və məzmun baxımından müxtəlifdir. Bu əsərlər əsasən ərəb əlifbası ilə yazılmış ərəb və fars dillərindədir. Bu isə onu göstəriri ki, alim öz doğma türk dili  ilə yanaşı bu dilləri də mükəmməl bilib. Aparılan araşdırmalar nəticəsində onun həyat və yaradıcılığı ilə yanaşı, onun qələmə aldığı dərin məzmunlu  islami dəyərlərlə bağlı əsərləri mühüm yer tutub. Yanaşmalar göstərir ki, Nemətulla Naxçıvaninin əsas diqqətini cəlb edən əsərlərinin məzmunu “Vacibul-vücud” və “mümkünül-vücud” nəzəriyyələri barədə olub. Müəllif həmçinin Qurani-Kərim ayələrində olan bəzi kəlamların bəlağət və fəsahət yönümlü düşüncələri geniş şəkildə işıqlandırıb.

Bu gün Nemətulla Naxçıvaninin dərin mənalı yaradıcılığı ilə yaxından tanış olmaq, onun həyatı və yaradıcılığı haqqında müəyyən məlumatlar əldə etmək doğma Naxçıvanımız üçün əhəmiyətlidir. Onun müxtəlif məzmunlu əsərlərinin əldə olunması və ya hər hansı bir çap kitabının araşdırılması, tədqiq edilməsi nə qədər çətin olsa da, bir o qədər də şərəflidir. Çünki doğma Naxçıvanımızın mədəniyyət xəzinəsinin qiymətli qaynaqlarından olan müxtəlif məzmunlu əlyazmalar keçmişin ədəbi tarixi ilə yanaşı islami dəyərlərin müasirlərimizə çatdırılmasında, onların maariflənməsində misilsiz rola malikdir. Bu baxımdan, klassik Azərbaycan mütəfəkkirlərinin, o cümlədən Naxçıvanın görkəmli elm adamlarının, şair və yazıçılarının, ilahiyyat alimlərinin əsərlərini araşdırıb xalqa çatdırmaq qarşıda duran mühüm məsələlərdəndir.

Naxçıvani demək olar ki, əsərlərinin əksəriyyətini təsəvvüfə aid olmaqla bərabər fiqh, hədis, kəlam, fəlsəfə və əqaid kimi fərqli elm budaqlarıyla bağlı mövzusundan da söz edib. Belə ki, onun əsərlərini aşağıdakı kimi müəyyənləşdirmək olar:

1. “Əl-Fəvatihul-İlahiyyə vəl Məfatihul-Qeybiyyə əl-Muzihatu lil-Kəlimul-Quraniyyə vəl-Hukəmul-Furqaniyyə” (yəni: “Quranın kəlmə və hikmətlərini açıqlayan, qeybin açarı və İlahi fəthi”). Bu əsər Naxçıvaninin 1497-ci ildə Təbrizdə yazdığı iki cildlik təfsir kitabıdır. Bu təfsir kitabına 17 səhifəlik vəhdəti-vücud haqqındakı görüşləri və mülahizələrini əlavə edib. Naxçıvani bu təfsirində hər ayəni ayrı-ayrı təfsirini verib. Həmçinin o, surələrin əvvəlində verilən “Bismillah” kəlməsini, surənin girişinə uyğun şəkildə verib.

Quranı Quranla, Hədislə və yaxın səhabələri ilə təfsir etməsini, ayələrin sirrini və nüzul səbəbləri baxımından durumunu, nasix-mənsux, möhkümat-mütəşabeh və Quran qissələrini geniş təfsir etməklə “Təfsir metodu” üsullarını məharətlə ifadə edib.

2. “Şərhi Gülşəni-Raz”. Mahmud Şəbüstərinin yazdığı “Gülşəni-Raz” adlı əsərinə öz düşüncəsi qabiliyyətində yazmış olduğu müfəssəl  bir şərhdir. Kitabın əvvəlində təsəvvüfə daxil olmuş yeni kimsələrə xitabən xeyir diləyir. Sonra təsəvvüfün izahını verir, sufilərin irfan və idrak dərəcələri ilə bağlı bir neçə zəruri şeyləri izah edir.           

Nəticə etibarilə yazıldığı tarixdən başlayaraq həqiqət və məntiq üsuli ilə haqlı bir şöhrət qazanan bu kitab vəhdəti-vücud anlayışını anladan, bəzi məcazları təhlil edən kitablara; Qurani-Kərim, Hədis və Məsnəvidən sonra daima müraciət edilən bir ana qaynaq hesab edilib.

3.  “Tərcümeyi Nəqşi-Füşuş”. Bu kitab Türkiyənin Süleymaniyyə Kitabxanasının Pertev Paşa Kit. №-615 və Rəşid Əfəndi Kit. №-1041 vr. 53b-58b saxlanma vahidində qeydiyyata alınmış və mühafizə olunur. Kitabın cildinin kənarları çürüməyə və sökülməyə məruz qalıb. Şirazələri (yəni vərəqlərin tikilməsi) dağılıb və yenidən təmir olunub.

4. “Hidayətul-İxvan Risaləsi”. Bu kitab Nemətulla Naxçıvaninin ərəbcə yazdığı əsərlər sırasındadır. Təfsir alimimiz bu kitabı “Bismillahla” başlayıb, həmd səna edərək اخوانى Qardaşlarım!  xitabi ilə davam edib.

Əsərdə vəhdəti-vücud haqqında fəlsəfəçilərin və kəlamçıların yaxınlaşdığı mövzular ətrafında öz subyektiv fikirlərin irəli sürüb və yeni mülahizələr yürüdüb. Həmçinin arif olan insanın Allaha böyük bir eşq və cəzb ilə yaxınlaşmasını qeyd edir. Əsər “Söyləyənə deyil, söylədənə bax” başlığı altındakı düşüncələrini, “Gəlin Allahla baqi olun. Ona gedən yollar, bütün yaradılmışların nəfəslərinin sayı qədərdir. Lakin hamısı Allah dərgahında bitər. Qayıdacağımız yer də Onadır” sözləri ilə bitir.

5. “Risaleyi Məcmueyi Lətaif”. Baba Nemətulla Naxçıvani bu əsərinə “Fəth” surəsinin ilk ayəsinin işığında, fəthin üç növündən bəhs edərək başlayıb. Bunlardan; fütuhi-zahir, fütuhi-həqiqət və fütühi-müqaşəfə olduğunu alt başlıqlarla anladır.

Sonra namazların vaxtları və xüsusiyyətlərini izah edərək “salatu-vusta” (Bəqərə-238), “salatu-əsr” olduğunu, gündəlik namaz vaxtlarının içində ona ayrı önəm göstərilməsi qeyd edilir.

6. “İstilahatuş-Sufiyyə”. Nemətulla Naxçıvani təsəvvüf anlayışlarını açıqladığı “İstilahatuş-Sufiyyə” adlı bu əsərində “talib-mətlub”, “muhib-məhbub” müqayisələri ilə başlayır. Davamında isə “həqiqəti-Məhəmmədiyyənin surəti-ismi-cami-ilahiyyə” olduğunu ifadə edir.

Müəllif  bu əsərində ərəblərin əlifbasına daxil olan hərflərə dəlalət edilən asanlıqla yadda qalması üçün “əbcəd” deyə tərtib edilən hərf sistemini əsas götürüb.  

7.  “Hidayət”. Naxçıvani bu əsərinə “bismillah, həmd və salavatla” başlayır. Qısa girişdən sonra izah verdiyi “Hidayət” başlıqları ilə mövzuya davam edir. Öncə insan-aləm və insan-Allah münasibətləri aydınlaşdırılır.

“Sahibi nuri-mərifət”, “nuri-ağıl”, “nuri-elm”, “nəfsi-natiqi”, “surəti-mərtəbeyi-əhədiyyət” və “ruhi-mərtəbeyi-əhədiyyət” anlayışlarını izah edir.

8. “Risaleyi Təhqiqat”. Naxçıvani risaləsinə ərəb əlifbasının ilk hərfinin, ismi-əzəmin ilk hərfinə müqabil olduğunu ifadə edərək başlayıb. Sonra Allahın adları və sifətlərindən bəhs edərək bunlar qeybin açarları olduğunu; “Qeybin (görünməz aləmin) açarları Onun yanındadır, onları Ondan başqası bilməz”  “Ənam” surəsinin 59-cu ayəsi ilə izah edir. Görkəmli təfsir alimimizin bu əsəri də həyatının müxtəlif yerlərdə keçirdiyindən xəbər verir.

9. “Risaleyi Niqat”. Dəyərli təfsir ustası bu risaləsinə Allahın böyüklüyü və təkliyinə, yenilməz olduğuna işarə edərək başlayıb. Sonra insanın varlığı və onun Qüdrəti-İlahi qarşısındakı məsuliyyətini izah edərək Allah-insan, insan-Allah arasındakı münasibəti ortaya qoyub. Onun fikrincə aləm insanın həqiqətinin sürətidir. Allahın əsmasının sürəti olan insanın həqiqətinin görüntüsü bütün tərəfləri ilə aləmin həqiqətidir. Bu baxımdan da o, “həqiqəti-insaniyyəni”, “aləmi–müfəssəl” deyə adlandırıb. Onun fikrincə insani-kamil yer üzünün xəlifəsi seçilib.

Əsərdə onun ikinci mənalı hipotezi ondan ibarətdir ki, aləmi-xəyal, aləmi-həqiqət şəklində ifadə olunur. Allahın varlığını: “Ucadır, özündən başqa heç bir şey ona dəlil ola bilməz. Varlığı ancaq özü ilə qaim olar” sözləri ilə ifadə edir.

10. “Risaleyi Vücudi-Mütləq”. Nemətulla Naxçıvani bu iki vərəqlik risaləsində Allahın varlığının həqiqətindən bəhs edir, Onun varlığının külli, cüzü, xass, bölüntülərə tabe olmayacağını, varlığının heç bir şeyin varlığına bağlı olmayacağını ifadə edir. Bunun “əhədiyyət” olduğunu bildirir.

Alim islami dəyərləri zənginləşdirmək məqsədi ilə risaləsinə “mərtəbeyi-insani-kamilin” bütün ilahi və kövnü sifətləri özündə toplandığından bəhs edərək sona çatdırır.

11.  “Risaleyi Əsilə vəl Əcvibə  (Sual və cavab)”. Naxçıvaninin iki vərəqlik bu risaləsi təsəvvüf üsulunda bəzi məsələlərin sual və cavab yoluyla izahından ibarətdir. Risalənin vərəqlərinin hamısı yazı ilə dolub.

Müəllif icadi-aləmlə bağlı sual və cavab, Məhəmməd peyğəmbər əleyhis-salamla Adəm əleyhis-salam arasında olan zamanın olması, peyğəmbərliyin başlanğıcı və sona çatması dəlillərlə izah edilir, ağıl və qələm, ruh və başqa müxtəlif sahələrə aid suallara cavab verməklə davam edir. Allahın camal və cəlal (Sifati-sübutiyyə və Sifati səlbiyyə) sifətləri ilə verilən sual və cavabla bitir.

12. “Risaleyi Zikriyyə”. Naxçıvani iki vərəqlik bu risaləsinə Peyğəmbər əleyhis-salamın; “Kim xalis və muxlis bir şəkildə “Lailahə illəllah” deyərsə cənnətə daxil olar” hədisi ilə başlayır. “Kəlmeyi-Tovhid”in işarə etdiyi yorumlarla təmas olaraq piri-kamil, mürşidi-mükəmməl, vəliyye-xuda, varisi-ənbiya, saliki-quşeyi-yəqin, ruye-inayət və hidayət sözləri ilə kəlmeyi-tovhidi təcrübə etdiklərini izah edir.

Baba Nemətulla Naxçıvaninin Ağşəhərdə adı yüksək tutulub. Onun adına bir İmam-Natiq Məktəbi, bir küçənin verilib və adına bir məscid tikilib. Məzarı  duaların edildiyi, xalqın davamlı ziyarət etdiyi, diləklərin diləndiyi bir yer halına çevrilib. Çünki adı bütün övliyalardan bəhs edən ensiklopediya və digər əsərlərdə keçir.

Hesab edirik ki, araşdırmaların məntiqi nəticəsi kimi Baba Nemətullah Naxçıvaninin elmi-fəlsəfi irsinin öyrənilməsi və onun qiymətli əsərlərini İslami dəyərlər baxımından tədqiq etmək doğma Naxçıvanımız üçün çox əhəmiyyətlidir.

Həqiqətən bütün bu yanaşmalar göstərir ki, aparılan axtarışlar nəinki Azərbaycan dinşünaslıq emlinin mənzərəsi ilə, eləcə də Naxçıvan mədəniyyət və ədəbiyyat tarixini canlandırıb yaşadan Naxçıvanın görkəmli ilahiyyat alimlərini bu gün ulu əcdadlarımızın bizə miras qoyduğu islami dəyərlərlə yanaşı milli-mənəvi dəyərlərimizi qorumaq, yaşatmaq və gələcək nəsillərə çatdırmaq üçün bilik məbədimiz olacaqdır. Həmçinin qədim Naxçıvan torpağını ziyarət edən hər bir qonağın qədim el yurdunu, onun tanınmış elm adamlarının sənət əsərlərini sevməsi və doğma Naxçıvanımızı razılıq hissi ilə tərk etməsi bir daha vətənimizin, millətimizin ölkəmiz hüdudlarından kənarda tanınması və sevilməsi deməkdir.

Səbuhi İbrahimov

AMEA Naxçıvan Bölməsi Əlyazmalar Fondu,

əlyazmaların kataloqlaşdırılması şöbəsinin müdiri,

fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

HÜQUQ GUŞƏSİ

HÜQUQ GÜŞESİ

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Naxçıvan Ali Məclisinə seçkilər keçiriləcək - SƏRƏNCAM

09-12-2019-16-28 Xəbərlər

Naxçıvan Ali Məclisinə seçkilər keçiriləcək - SƏRƏNCAM

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov dekabrın 9-da Na...

Sələsüzdə mərasim evi istifadəyə verildi

09-12-2019-15-44 Xəbərlər

Sələsüzdə mərasim evi istifadəyə verildi

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Şahbuz rayonunun Sələsüz kəndində yeni mərasim evi isti...

Proqnoz tapşırığa 115,7 faiz əməl olunub

09-12-2019-15-24 Xəbərlər

Proqnoz tapşırığa 115,7 faiz əməl olunub

Naxçıvan Muxtar Respublikası Vergilər Nazirliyinin mətbuat xidmətindən NUHÇIXAN-...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

09-12-2019-14-21 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında dekabrın 13-nə gözlənilən hava proqnozu açıqlanı...

Daimi nümayəndəliyin rəhbəri Tofiq Bakıxanovun müəllif gecəsində iştirak edib

09-12-2019-10-50 Xəbərlər

Daimi nümayəndəliyin rəhbəri Tofiq Bakıxanovun müəllif gecəsində iştirak edib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Bakı şəhərində Naxçıvan Muxtar Respublikası daimi nümay...

Ağbulaq kəndi bir ailənin təəssüratlarında

08-12-2019-18-55 Xəbərlər

Ağbulaq kəndi bir ailənin təəssüratlarında

Ağbulaq bütün fəsillərdə ayrı-ayrı gözəlliyə qərq olur.

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

08-12-2019-15-29 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında dekabrın 9-na gözlənilən hava proqnozu açıqlanıb...

Qədim türk rəsm sənəti-Ebru

08-12-2019-14-40 Xəbərlər

Qədim türk rəsm sənəti-Ebru

Yadımdadır... Babamın bir dostu var idi. Uşaq olduğum üçün hətta adını da unutmu...

Çubuqdan hazırlanan məişət əşyaları

08-12-2019-12-15 Xəbərlər

Çubuqdan hazırlanan məişət əşyaları

Yarandığı gündən insanlar öz yaşayışını təmin etmək üçün sadədən mürəkkəbə doğru...

Culfada yeni qurulucuq ünvanları

08-12-2019-11-33 Xəbərlər

Culfada yeni qurulucuq ünvanları

Muxtar respublikamızda həyata keçirilən yenidənqurma və təmir-bərpa işləri Culfa...

Palçığa batan gödəkçə

08-12-2019-11-02 Xəbərlər

Palçığa batan gödəkçə

İl 1998. Yenə fəsillərdən qışdı. Şaxtalı bir dekabr səhəri, anam məni oyadır ki,...

Payızın son büsatı

08-12-2019-10-31 Xəbərlər

Payızın son büsatı

Yayda coşub çağlayan ana təbiət  yaşıl örpəyini üstündən atıb.

Dağ kəndlərimiz ağ örpəyə büründü

08-12-2019-09-29 Xəbərlər

Dağ kəndlərimiz ağ örpəyə büründü

Bir neçə gündür Culfa rayonunun dağ kəndlərinə qar yağıb.

Fazil Ələkbərov Dünya Şotokan Federasiyanın birinci vitse-prezidenti seçilib

06-12-2019-19-53 Xəbərlər

Fazil Ələkbərov Dünya Şotokan Federasiyanın birinci vitse-prezidenti seçilib

Dünya Şotokan Federasiyasının prezidenti Esat Delihasanın rəhbərlik etdiyi nümay...

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisində görüş

06-12-2019-19-22 Rəsmi

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisində görüş

Dekabrın 6-da Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov Tü...

Türkiyə Respublikasının Ticarət nazirinin müavini Naxçıvanda - VİDEO

06-12-2019-18-57 Xəbərlər

Türkiyə Respublikasının Ticarət nazirinin müavini Naxçıvanda - VİDEO

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Türkiyə Respublikasının Ticarət nazirinin müavini Rza T...

Şahbuz rayonunun Türkeş kəndində qapalı suvarma şəbəkəsi istifadəyə verilib

06-12-2019-18-30 Rəsmi

Şahbuz rayonunun Türkeş kəndində qapalı suvarma şəbəkəsi istifadəyə verilib

Muxtar respublikada qurulan qapalı suvarma şəbəkələri kənd yerlərində əhalinin m...

Qış mövsümündə ehtiyatlı olaq

06-12-2019-18-17 Xəbərlər

Qış mövsümündə ehtiyatlı olaq

Fövqəladə Hallar Nazirliyinin mətbuat xidmətindən NUHÇIXAN-a verilən məlumata gö...

Özgüvənin həyatımızdakı rolu müzakirə olunub

06-12-2019-17-53 Xəbərlər

Özgüvənin həyatımızdakı rolu müzakirə olunub

NUHÇIXAN xəbər verir ki, “Naxçıvan” Universitetində gənclərə “Fərdi inkişaf təli...

Mülki müdafiə işinin təşkili ilə bağlı yekun tədbir keçirilib

06-12-2019-16-06 Xəbərlər

Mülki müdafiə işinin təşkili ilə bağlı yekun tədbir keçirilib

Fövqəladə Hallar Nazirliyinin mətbuat xidmətindən NUHÇIXAN-a verilən məlumata gö...

Bu ilin ötən dövründə AMEA Naxçıvan Bölməsi əməkdaşlarının 800-dən çox elmi əsəri çap olunub

06-12-2019-14-42 Xəbərlər

Bu ilin ötən dövründə AMEA Naxçıvan Bölməsi əməkdaşlarının 800-dən çox elmi əsəri çap olunub

2019-cu ildə AMEA Naxçıvan Bölməsi əməkdaşlarının 18 monoqrafiyası, 8 kitabı, 1 ...

Naxçıvanda Hüseyn Cavidin anım günü qeyd olunub

06-12-2019-14-00 Xəbərlər

Naxçıvanda Hüseyn Cavidin anım günü qeyd olunub

Hüseyn Cavidin yenidən xalqımıza və ədəbiyyatımıza qaytarılmasında ümummilli lid...

Məktəblilər Heydər Əliyev Muzeyini ziyarət ediblər

06-12-2019-13-32 Xəbərlər

Məktəblilər Heydər Əliyev Muzeyini ziyarət ediblər

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Şahbuz Rayon Gənclər və İdman İdarəsi, Təhsil Şöbəsi və...

Yüksəkixtisaslı kadrlar hazırlanır

06-12-2019-12-49 Xəbərlər

Yüksəkixtisaslı kadrlar hazırlanır

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətl...

Hakimlər Komitəsinin sədri Naxçıvanda səfərdədir

06-12-2019-12-28 Xəbərlər

Hakimlər Komitəsinin sədri Naxçıvanda səfərdədir

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası (AFFA) H...

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

06-12-2019-11-23 Xəbərlər

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

NUHÇIXAN muxtar respublikamızın ictimai-mədəni, sosial-iqtisadi yeniliklərini tə...

Daimi nümayəndəliyin rəhbəri rəsmi tədbirdə iştirak edib

06-12-2019-11-02 Xəbərlər

Daimi nümayəndəliyin rəhbəri rəsmi tədbirdə iştirak edib

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Bakı şəhərində Naxçıvan Muxtar Respublikası daimi nümay...

“Naxçıvan” Universitetinin rektoru kollektivə təqdim olundu - VİDEO

05-12-2019-21-20 Xəbərlər

“Naxçıvan” Universitetinin rektoru kollektivə təqdim olundu - VİDEO

Dekabrın 5-də “Naxçıvan” Universitetinin rektoru vəzifəsinə təyin edilən Nurlana...

Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunda pedaqoji təcrübənin yekun konfransı olub

05-12-2019-19-32 Xəbərlər

Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunda pedaqoji təcrübənin yekun konfransı olub

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun Təbiət və incəsənət fa...

Nurlana Əliyeva rektor təyin edildi - SƏRƏNCAM

05-12-2019-17-54 Rəsmi

Nurlana Əliyeva rektor təyin edildi - SƏRƏNCAM

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov dekabrın 5-də Nu...