Baba Nemətullah Naxçıvaninin islami dəyərlərlə bağlı əsərlərinə müraciət etdiyimiz mənbələr onun qardaş Türkiyənin müxtəlif kitabxanalarında saxlanılan əlyazma əsərləridir.

Belə ki, həmin əsərlər forma və məzmun baxımından müxtəlifdir. Bu əsərlər əsasən ərəb əlifbası ilə yazılmış ərəb və fars dillərindədir. Bu isə onu göstəriri ki, alim öz doğma türk dili  ilə yanaşı bu dilləri də mükəmməl bilib. Aparılan araşdırmalar nəticəsində onun həyat və yaradıcılığı ilə yanaşı, onun qələmə aldığı dərin məzmunlu  islami dəyərlərlə bağlı əsərləri mühüm yer tutub. Yanaşmalar göstərir ki, Nemətulla Naxçıvaninin əsas diqqətini cəlb edən əsərlərinin məzmunu “Vacibul-vücud” və “mümkünül-vücud” nəzəriyyələri barədə olub. Müəllif həmçinin Qurani-Kərim ayələrində olan bəzi kəlamların bəlağət və fəsahət yönümlü düşüncələri geniş şəkildə işıqlandırıb.

Bu gün Nemətulla Naxçıvaninin dərin mənalı yaradıcılığı ilə yaxından tanış olmaq, onun həyatı və yaradıcılığı haqqında müəyyən məlumatlar əldə etmək doğma Naxçıvanımız üçün əhəmiyətlidir. Onun müxtəlif məzmunlu əsərlərinin əldə olunması və ya hər hansı bir çap kitabının araşdırılması, tədqiq edilməsi nə qədər çətin olsa da, bir o qədər də şərəflidir. Çünki doğma Naxçıvanımızın mədəniyyət xəzinəsinin qiymətli qaynaqlarından olan müxtəlif məzmunlu əlyazmalar keçmişin ədəbi tarixi ilə yanaşı islami dəyərlərin müasirlərimizə çatdırılmasında, onların maariflənməsində misilsiz rola malikdir. Bu baxımdan, klassik Azərbaycan mütəfəkkirlərinin, o cümlədən Naxçıvanın görkəmli elm adamlarının, şair və yazıçılarının, ilahiyyat alimlərinin əsərlərini araşdırıb xalqa çatdırmaq qarşıda duran mühüm məsələlərdəndir.

Naxçıvani demək olar ki, əsərlərinin əksəriyyətini təsəvvüfə aid olmaqla bərabər fiqh, hədis, kəlam, fəlsəfə və əqaid kimi fərqli elm budaqlarıyla bağlı mövzusundan da söz edib. Belə ki, onun əsərlərini aşağıdakı kimi müəyyənləşdirmək olar:

1. “Əl-Fəvatihul-İlahiyyə vəl Məfatihul-Qeybiyyə əl-Muzihatu lil-Kəlimul-Quraniyyə vəl-Hukəmul-Furqaniyyə” (yəni: “Quranın kəlmə və hikmətlərini açıqlayan, qeybin açarı və İlahi fəthi”). Bu əsər Naxçıvaninin 1497-ci ildə Təbrizdə yazdığı iki cildlik təfsir kitabıdır. Bu təfsir kitabına 17 səhifəlik vəhdəti-vücud haqqındakı görüşləri və mülahizələrini əlavə edib. Naxçıvani bu təfsirində hər ayəni ayrı-ayrı təfsirini verib. Həmçinin o, surələrin əvvəlində verilən “Bismillah” kəlməsini, surənin girişinə uyğun şəkildə verib.

Quranı Quranla, Hədislə və yaxın səhabələri ilə təfsir etməsini, ayələrin sirrini və nüzul səbəbləri baxımından durumunu, nasix-mənsux, möhkümat-mütəşabeh və Quran qissələrini geniş təfsir etməklə “Təfsir metodu” üsullarını məharətlə ifadə edib.

2. “Şərhi Gülşəni-Raz”. Mahmud Şəbüstərinin yazdığı “Gülşəni-Raz” adlı əsərinə öz düşüncəsi qabiliyyətində yazmış olduğu müfəssəl  bir şərhdir. Kitabın əvvəlində təsəvvüfə daxil olmuş yeni kimsələrə xitabən xeyir diləyir. Sonra təsəvvüfün izahını verir, sufilərin irfan və idrak dərəcələri ilə bağlı bir neçə zəruri şeyləri izah edir.           

Nəticə etibarilə yazıldığı tarixdən başlayaraq həqiqət və məntiq üsuli ilə haqlı bir şöhrət qazanan bu kitab vəhdəti-vücud anlayışını anladan, bəzi məcazları təhlil edən kitablara; Qurani-Kərim, Hədis və Məsnəvidən sonra daima müraciət edilən bir ana qaynaq hesab edilib.

3.  “Tərcümeyi Nəqşi-Füşuş”. Bu kitab Türkiyənin Süleymaniyyə Kitabxanasının Pertev Paşa Kit. №-615 və Rəşid Əfəndi Kit. №-1041 vr. 53b-58b saxlanma vahidində qeydiyyata alınmış və mühafizə olunur. Kitabın cildinin kənarları çürüməyə və sökülməyə məruz qalıb. Şirazələri (yəni vərəqlərin tikilməsi) dağılıb və yenidən təmir olunub.

4. “Hidayətul-İxvan Risaləsi”. Bu kitab Nemətulla Naxçıvaninin ərəbcə yazdığı əsərlər sırasındadır. Təfsir alimimiz bu kitabı “Bismillahla” başlayıb, həmd səna edərək اخوانى Qardaşlarım!  xitabi ilə davam edib.

Əsərdə vəhdəti-vücud haqqında fəlsəfəçilərin və kəlamçıların yaxınlaşdığı mövzular ətrafında öz subyektiv fikirlərin irəli sürüb və yeni mülahizələr yürüdüb. Həmçinin arif olan insanın Allaha böyük bir eşq və cəzb ilə yaxınlaşmasını qeyd edir. Əsər “Söyləyənə deyil, söylədənə bax” başlığı altındakı düşüncələrini, “Gəlin Allahla baqi olun. Ona gedən yollar, bütün yaradılmışların nəfəslərinin sayı qədərdir. Lakin hamısı Allah dərgahında bitər. Qayıdacağımız yer də Onadır” sözləri ilə bitir.

5. “Risaleyi Məcmueyi Lətaif”. Baba Nemətulla Naxçıvani bu əsərinə “Fəth” surəsinin ilk ayəsinin işığında, fəthin üç növündən bəhs edərək başlayıb. Bunlardan; fütuhi-zahir, fütuhi-həqiqət və fütühi-müqaşəfə olduğunu alt başlıqlarla anladır.

Sonra namazların vaxtları və xüsusiyyətlərini izah edərək “salatu-vusta” (Bəqərə-238), “salatu-əsr” olduğunu, gündəlik namaz vaxtlarının içində ona ayrı önəm göstərilməsi qeyd edilir.

6. “İstilahatuş-Sufiyyə”. Nemətulla Naxçıvani təsəvvüf anlayışlarını açıqladığı “İstilahatuş-Sufiyyə” adlı bu əsərində “talib-mətlub”, “muhib-məhbub” müqayisələri ilə başlayır. Davamında isə “həqiqəti-Məhəmmədiyyənin surəti-ismi-cami-ilahiyyə” olduğunu ifadə edir.

Müəllif  bu əsərində ərəblərin əlifbasına daxil olan hərflərə dəlalət edilən asanlıqla yadda qalması üçün “əbcəd” deyə tərtib edilən hərf sistemini əsas götürüb.  

7.  “Hidayət”. Naxçıvani bu əsərinə “bismillah, həmd və salavatla” başlayır. Qısa girişdən sonra izah verdiyi “Hidayət” başlıqları ilə mövzuya davam edir. Öncə insan-aləm və insan-Allah münasibətləri aydınlaşdırılır.

“Sahibi nuri-mərifət”, “nuri-ağıl”, “nuri-elm”, “nəfsi-natiqi”, “surəti-mərtəbeyi-əhədiyyət” və “ruhi-mərtəbeyi-əhədiyyət” anlayışlarını izah edir.

8. “Risaleyi Təhqiqat”. Naxçıvani risaləsinə ərəb əlifbasının ilk hərfinin, ismi-əzəmin ilk hərfinə müqabil olduğunu ifadə edərək başlayıb. Sonra Allahın adları və sifətlərindən bəhs edərək bunlar qeybin açarları olduğunu; “Qeybin (görünməz aləmin) açarları Onun yanındadır, onları Ondan başqası bilməz”  “Ənam” surəsinin 59-cu ayəsi ilə izah edir. Görkəmli təfsir alimimizin bu əsəri də həyatının müxtəlif yerlərdə keçirdiyindən xəbər verir.

9. “Risaleyi Niqat”. Dəyərli təfsir ustası bu risaləsinə Allahın böyüklüyü və təkliyinə, yenilməz olduğuna işarə edərək başlayıb. Sonra insanın varlığı və onun Qüdrəti-İlahi qarşısındakı məsuliyyətini izah edərək Allah-insan, insan-Allah arasındakı münasibəti ortaya qoyub. Onun fikrincə aləm insanın həqiqətinin sürətidir. Allahın əsmasının sürəti olan insanın həqiqətinin görüntüsü bütün tərəfləri ilə aləmin həqiqətidir. Bu baxımdan da o, “həqiqəti-insaniyyəni”, “aləmi–müfəssəl” deyə adlandırıb. Onun fikrincə insani-kamil yer üzünün xəlifəsi seçilib.

Əsərdə onun ikinci mənalı hipotezi ondan ibarətdir ki, aləmi-xəyal, aləmi-həqiqət şəklində ifadə olunur. Allahın varlığını: “Ucadır, özündən başqa heç bir şey ona dəlil ola bilməz. Varlığı ancaq özü ilə qaim olar” sözləri ilə ifadə edir.

10. “Risaleyi Vücudi-Mütləq”. Nemətulla Naxçıvani bu iki vərəqlik risaləsində Allahın varlığının həqiqətindən bəhs edir, Onun varlığının külli, cüzü, xass, bölüntülərə tabe olmayacağını, varlığının heç bir şeyin varlığına bağlı olmayacağını ifadə edir. Bunun “əhədiyyət” olduğunu bildirir.

Alim islami dəyərləri zənginləşdirmək məqsədi ilə risaləsinə “mərtəbeyi-insani-kamilin” bütün ilahi və kövnü sifətləri özündə toplandığından bəhs edərək sona çatdırır.

11.  “Risaleyi Əsilə vəl Əcvibə  (Sual və cavab)”. Naxçıvaninin iki vərəqlik bu risaləsi təsəvvüf üsulunda bəzi məsələlərin sual və cavab yoluyla izahından ibarətdir. Risalənin vərəqlərinin hamısı yazı ilə dolub.

Müəllif icadi-aləmlə bağlı sual və cavab, Məhəmməd peyğəmbər əleyhis-salamla Adəm əleyhis-salam arasında olan zamanın olması, peyğəmbərliyin başlanğıcı və sona çatması dəlillərlə izah edilir, ağıl və qələm, ruh və başqa müxtəlif sahələrə aid suallara cavab verməklə davam edir. Allahın camal və cəlal (Sifati-sübutiyyə və Sifati səlbiyyə) sifətləri ilə verilən sual və cavabla bitir.

12. “Risaleyi Zikriyyə”. Naxçıvani iki vərəqlik bu risaləsinə Peyğəmbər əleyhis-salamın; “Kim xalis və muxlis bir şəkildə “Lailahə illəllah” deyərsə cənnətə daxil olar” hədisi ilə başlayır. “Kəlmeyi-Tovhid”in işarə etdiyi yorumlarla təmas olaraq piri-kamil, mürşidi-mükəmməl, vəliyye-xuda, varisi-ənbiya, saliki-quşeyi-yəqin, ruye-inayət və hidayət sözləri ilə kəlmeyi-tovhidi təcrübə etdiklərini izah edir.

Baba Nemətulla Naxçıvaninin Ağşəhərdə adı yüksək tutulub. Onun adına bir İmam-Natiq Məktəbi, bir küçənin verilib və adına bir məscid tikilib. Məzarı  duaların edildiyi, xalqın davamlı ziyarət etdiyi, diləklərin diləndiyi bir yer halına çevrilib. Çünki adı bütün övliyalardan bəhs edən ensiklopediya və digər əsərlərdə keçir.

Hesab edirik ki, araşdırmaların məntiqi nəticəsi kimi Baba Nemətullah Naxçıvaninin elmi-fəlsəfi irsinin öyrənilməsi və onun qiymətli əsərlərini İslami dəyərlər baxımından tədqiq etmək doğma Naxçıvanımız üçün çox əhəmiyyətlidir.

Həqiqətən bütün bu yanaşmalar göstərir ki, aparılan axtarışlar nəinki Azərbaycan dinşünaslıq emlinin mənzərəsi ilə, eləcə də Naxçıvan mədəniyyət və ədəbiyyat tarixini canlandırıb yaşadan Naxçıvanın görkəmli ilahiyyat alimlərini bu gün ulu əcdadlarımızın bizə miras qoyduğu islami dəyərlərlə yanaşı milli-mənəvi dəyərlərimizi qorumaq, yaşatmaq və gələcək nəsillərə çatdırmaq üçün bilik məbədimiz olacaqdır. Həmçinin qədim Naxçıvan torpağını ziyarət edən hər bir qonağın qədim el yurdunu, onun tanınmış elm adamlarının sənət əsərlərini sevməsi və doğma Naxçıvanımızı razılıq hissi ilə tərk etməsi bir daha vətənimizin, millətimizin ölkəmiz hüdudlarından kənarda tanınması və sevilməsi deməkdir.

Səbuhi İbrahimov

AMEA Naxçıvan Bölməsi Əlyazmalar Fondu,

əlyazmaların kataloqlaşdırılması şöbəsinin müdiri,

fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

HÜQUQ GUŞƏSİ

HÜQUQ GÜŞESİ

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Muxtar respublikada aztəminatlı ailələrin özünüməşğulluğu diqqət mərkəzindədir

20-08-2019-18-46 Xəbərlər

Muxtar respublikada aztəminatlı ailələrin özünüməşğulluğu diqqət mərkəzindədir

NUHÇIXAN xəbər verir ki, aztəminatlı ailələrin özünəməşğulluğu ilə bağlı növbəti...

Hacı Əliyev: Dördüncü dəfə dünya çempionu olmaq arzusundayam

20-08-2019-15-39 Xəbərlər

Hacı Əliyev: Dördüncü dəfə dünya çempionu olmaq arzusundayam

Dünya çempionatına çox az vaxt qalır.

Bəxtiyar Əsgərov İsveçrənin Azərbaycandakı səfiri ilə görüşüb

20-08-2019-14-00 Xəbərlər

Bəxtiyar Əsgərov İsveçrənin Azərbaycandakı səfiri ilə görüşüb

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Bakı şəhərində Naxçıvan Muxtar Respublikası Daimi nümay...

Boccia idman növü üzrə yarış başa çatıb

20-08-2019-11-25 Xəbərlər

Boccia idman növü üzrə yarış başa çatıb

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Şahbuz şəhər 1 nömrəli tam orta məktəbin idman zalında ...

Cavidi xatırlayarkən…

20-08-2019-10-43 Xəbərlər

Cavidi xatırlayarkən…

Muzey — tarixi, maddi və mənəvi dəyərlərin saxlandığı, qorunduğu, öyrənildiyi mə...

Futbol üzrə birincilik davam edir

20-08-2019-10-22 Xəbərlər

Futbol üzrə birincilik davam edir

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasının kəndlərində futbolun in...

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

20-08-2019-10-01 Xəbərlər

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

NUHÇIXAN muxtar respublikamızın ictimai-mədəni, sosial-iqtisadi yeniliklərini tə...

Cüdoçumuz bürünc medal qazanıb

20-08-2019-09-42 Xəbərlər

Cüdoçumuz bürünc medal qazanıb

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Bakı şəhərindəki “Sərhədçi” İdman Olimpiya Mərkəzində 2...

Muxtar respublikada ipoteka kreditlərinin verilməsi davam edir - VİDEO

20-08-2019-09-21 Xəbərlər

Muxtar respublikada ipoteka kreditlərinin verilməsi davam edir - VİDEO

Naxçıvan İpoteka Fondu Açıq Səhmdar Cəmiyyəti tərəfindən verilən kreditlər hesab...

Naxçıvanda yüksək bal toplamış tələbələrlə görüş olub

19-08-2019-19-45 Xəbərlər

Naxçıvanda yüksək bal toplamış tələbələrlə görüş olub

Avqustun 19-da Naxçıvan Muxtar Respublikasının ümumtəhsil məktəblərini bitirərək...

İctimai televiziya Naxçıvan yallılarından bəhs edən film hazırlayıb - VİDEO

19-08-2019-18-32 Xəbərlər

İctimai televiziya Naxçıvan yallılarından bəhs edən film hazırlayıb - VİDEO

Azərbaycanın nüfuzlu İctimai televiziyası Naxçıvan yallıları barədə sənədli film...

Naxçıvan Qarnizonu qoşunlarında taqım komandirləri ilə komandir hazırlığı məşğələləri keçirilib - VİDEO

19-08-2019-17-29 Xəbərlər

Naxçıvan Qarnizonu qoşunlarında taqım komandirləri ilə komandir hazırlığı məşğələləri keçirilib - VİDEO

Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun mətbuat xidmətindən NUHÇIXAN-a verilən məlumata görə,...

Sağlamlıq imkanları məhdud şəxsə qulluq edən vətəndaşlara Prezident təqaüdü ödənilir

19-08-2019-16-26 Xəbərlər

Sağlamlıq imkanları məhdud şəxsə qulluq edən vətəndaşlara Prezident təqaüdü ödənilir

Naxçıvan Muxtar Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin mətb...

Naxçıvan Qarnizonu qoşunlarında növbəti komanda-qərargah təlimi başlayıb - VİDEO

19-08-2019-15-02 Xəbərlər

Naxçıvan Qarnizonu qoşunlarında növbəti komanda-qərargah təlimi başlayıb - VİDEO

Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun mətbuat xidmətindən NUHÇIXAN-a verilən məlumata görə,...

Culfa-Ordubad avtomobil yolunun yenidənqurulması davam etdirilir

19-08-2019-14-41 Xəbərlər

Culfa-Ordubad avtomobil yolunun yenidənqurulması davam etdirilir

Son illər muxtar respublikada avtomobil yollarının yenidən qurulması Naxçıvanın ...

Muxtar respublikada bu ilin 6 ayı ərzində 250 minə yaxın rabitə və kommunal ödəniş haqları onlayn olaraq ödənilib

19-08-2019-09-42 Xəbərlər

Muxtar respublikada bu ilin 6 ayı ərzində 250 minə yaxın rabitə və kommunal ödəniş haqları onlayn olaraq ödənilib

Son illər İnformasiya Kommunikasiya Texnologiyaları sahəsində əldə olunan nailiy...

Əhalinin içməli su təminatı yaxşılaşdırılır

18-08-2019-18-51 Xəbərlər

Əhalinin içməli su təminatı yaxşılaşdırılır

Muxtar respublikada “Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkiş...

Meliorasiya və irriqasiya tədbirləri davam etdirilir

18-08-2019-15-45 Xəbərlər

Meliorasiya və irriqasiya tədbirləri davam etdirilir

Ordubad Rayon Meliorasiya və Su Təsərrüfatı İdarəsi tərəfindən 2019-cu ilin ötən...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

18-08-2019-14-42 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında avqustun 19-na gözlənilən hava proqnozu açıqlanı...

Gənzə hamamı qədim mədəniyyət abidəsidir

18-08-2019-13-04 Xəbərlər

Gənzə hamamı qədim mədəniyyət abidəsidir

Ordubad rayonunun Gənzə kəndində yerləşən və XV yüzilliyə aid olan Gənzə hamamı ...

Qədim məişət əşyaları tarixdə və günümüzdə

18-08-2019-12-33 Xəbərlər

Qədim məişət əşyaları tarixdə və günümüzdə

Məişət əşyaları olan oraq, bıçaq hələ metalın kəşf edilmədiyi dövrdə obsidiandan...

Duzla bağlı deyimlər və atalar sözləri

18-08-2019-11-00 Xəbərlər

Duzla bağlı deyimlər və atalar sözləri

Ulu əcdadlarımız duzla bağlı çoxlu təsəvvürlər yaradıb.

Vətəndaş yazıçı

18-08-2019-09-59 Xəbərlər

Vətəndaş yazıçı

Naxçıvan ədəbi mühitinin Azərbaycan ədəbiyyatına bəxş etdiyi görkəmli sənətkarla...

Naxçıvan istiqamətində düşmən növbəti təxribata əl atdı-əsgərimiz yaralandı

16-08-2019-14-36 Xəbərlər

Naxçıvan istiqamətində düşmən növbəti təxribata əl atdı-əsgərimiz yaralandı

Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun mətbuat xidmətindən NUHÇIXAN-a verilən məlumata görə,...

Ötən ay Naxçıvanda qanunsuz yaşayan və qeydiyyatsız olan 14 əcnəbi aşkarlanıb

16-08-2019-11-23 Xəbərlər

Ötən ay Naxçıvanda qanunsuz yaşayan və qeydiyyatsız olan 14 əcnəbi aşkarlanıb

Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Miqrasiya Xidməti tərəfindən iyul ayında mux...

Ordubad rayonunun Vənənd kəndi müasir yaşayış məntəqəsinə çevrilir - YENİLƏNİB

16-08-2019-09-41 Xəbərlər

Ordubad rayonunun Vənənd kəndi müasir yaşayış məntəqəsinə çevrilir - YENİLƏNİB

NUHÇIXAN xəbər verir ki, Ordubad rayonunun Vənənd kəndində bu ilin əvvəlindən  k...

Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabineti yeni qərarlar qəbul edib

16-08-2019-09-00 Xəbərlər

Naxçıvan Muxtar Respublikası Nazirlər Kabineti yeni qərarlar qəbul edib

Naxçıvan Muxtar Respublikasının Nazirlər Kabineti 2019-cu ilin avqust ayının ilk...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

14-08-2019-15-20 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında avqustun 15-nə gözlənilən hava proqnozu açıqlanı...

Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinə yay günlərində üz tutanlar daha çoxdur - VİDEO

14-08-2019-14-59 Xəbərlər

Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinə yay günlərində üz tutanlar daha çoxdur - VİDEO

Təbii yollarla insanların müalicə aldığı Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinə yay günl...