Baba Nemətullah Naxçıvaninin islami dəyərlərlə bağlı əsərlərinə müraciət etdiyimiz mənbələr onun qardaş Türkiyənin müxtəlif kitabxanalarında saxlanılan əlyazma əsərləridir.

Belə ki, həmin əsərlər forma və məzmun baxımından müxtəlifdir. Bu əsərlər əsasən ərəb əlifbası ilə yazılmış ərəb və fars dillərindədir. Bu isə onu göstəriri ki, alim öz doğma türk dili  ilə yanaşı bu dilləri də mükəmməl bilib. Aparılan araşdırmalar nəticəsində onun həyat və yaradıcılığı ilə yanaşı, onun qələmə aldığı dərin məzmunlu  islami dəyərlərlə bağlı əsərləri mühüm yer tutub. Yanaşmalar göstərir ki, Nemətulla Naxçıvaninin əsas diqqətini cəlb edən əsərlərinin məzmunu “Vacibul-vücud” və “mümkünül-vücud” nəzəriyyələri barədə olub. Müəllif həmçinin Qurani-Kərim ayələrində olan bəzi kəlamların bəlağət və fəsahət yönümlü düşüncələri geniş şəkildə işıqlandırıb.

Bu gün Nemətulla Naxçıvaninin dərin mənalı yaradıcılığı ilə yaxından tanış olmaq, onun həyatı və yaradıcılığı haqqında müəyyən məlumatlar əldə etmək doğma Naxçıvanımız üçün əhəmiyətlidir. Onun müxtəlif məzmunlu əsərlərinin əldə olunması və ya hər hansı bir çap kitabının araşdırılması, tədqiq edilməsi nə qədər çətin olsa da, bir o qədər də şərəflidir. Çünki doğma Naxçıvanımızın mədəniyyət xəzinəsinin qiymətli qaynaqlarından olan müxtəlif məzmunlu əlyazmalar keçmişin ədəbi tarixi ilə yanaşı islami dəyərlərin müasirlərimizə çatdırılmasında, onların maariflənməsində misilsiz rola malikdir. Bu baxımdan, klassik Azərbaycan mütəfəkkirlərinin, o cümlədən Naxçıvanın görkəmli elm adamlarının, şair və yazıçılarının, ilahiyyat alimlərinin əsərlərini araşdırıb xalqa çatdırmaq qarşıda duran mühüm məsələlərdəndir.

Naxçıvani demək olar ki, əsərlərinin əksəriyyətini təsəvvüfə aid olmaqla bərabər fiqh, hədis, kəlam, fəlsəfə və əqaid kimi fərqli elm budaqlarıyla bağlı mövzusundan da söz edib. Belə ki, onun əsərlərini aşağıdakı kimi müəyyənləşdirmək olar:

1. “Əl-Fəvatihul-İlahiyyə vəl Məfatihul-Qeybiyyə əl-Muzihatu lil-Kəlimul-Quraniyyə vəl-Hukəmul-Furqaniyyə” (yəni: “Quranın kəlmə və hikmətlərini açıqlayan, qeybin açarı və İlahi fəthi”). Bu əsər Naxçıvaninin 1497-ci ildə Təbrizdə yazdığı iki cildlik təfsir kitabıdır. Bu təfsir kitabına 17 səhifəlik vəhdəti-vücud haqqındakı görüşləri və mülahizələrini əlavə edib. Naxçıvani bu təfsirində hər ayəni ayrı-ayrı təfsirini verib. Həmçinin o, surələrin əvvəlində verilən “Bismillah” kəlməsini, surənin girişinə uyğun şəkildə verib.

Quranı Quranla, Hədislə və yaxın səhabələri ilə təfsir etməsini, ayələrin sirrini və nüzul səbəbləri baxımından durumunu, nasix-mənsux, möhkümat-mütəşabeh və Quran qissələrini geniş təfsir etməklə “Təfsir metodu” üsullarını məharətlə ifadə edib.

2. “Şərhi Gülşəni-Raz”. Mahmud Şəbüstərinin yazdığı “Gülşəni-Raz” adlı əsərinə öz düşüncəsi qabiliyyətində yazmış olduğu müfəssəl  bir şərhdir. Kitabın əvvəlində təsəvvüfə daxil olmuş yeni kimsələrə xitabən xeyir diləyir. Sonra təsəvvüfün izahını verir, sufilərin irfan və idrak dərəcələri ilə bağlı bir neçə zəruri şeyləri izah edir.           

Nəticə etibarilə yazıldığı tarixdən başlayaraq həqiqət və məntiq üsuli ilə haqlı bir şöhrət qazanan bu kitab vəhdəti-vücud anlayışını anladan, bəzi məcazları təhlil edən kitablara; Qurani-Kərim, Hədis və Məsnəvidən sonra daima müraciət edilən bir ana qaynaq hesab edilib.

3.  “Tərcümeyi Nəqşi-Füşuş”. Bu kitab Türkiyənin Süleymaniyyə Kitabxanasının Pertev Paşa Kit. №-615 və Rəşid Əfəndi Kit. №-1041 vr. 53b-58b saxlanma vahidində qeydiyyata alınmış və mühafizə olunur. Kitabın cildinin kənarları çürüməyə və sökülməyə məruz qalıb. Şirazələri (yəni vərəqlərin tikilməsi) dağılıb və yenidən təmir olunub.

4. “Hidayətul-İxvan Risaləsi”. Bu kitab Nemətulla Naxçıvaninin ərəbcə yazdığı əsərlər sırasındadır. Təfsir alimimiz bu kitabı “Bismillahla” başlayıb, həmd səna edərək اخوانى Qardaşlarım!  xitabi ilə davam edib.

Əsərdə vəhdəti-vücud haqqında fəlsəfəçilərin və kəlamçıların yaxınlaşdığı mövzular ətrafında öz subyektiv fikirlərin irəli sürüb və yeni mülahizələr yürüdüb. Həmçinin arif olan insanın Allaha böyük bir eşq və cəzb ilə yaxınlaşmasını qeyd edir. Əsər “Söyləyənə deyil, söylədənə bax” başlığı altındakı düşüncələrini, “Gəlin Allahla baqi olun. Ona gedən yollar, bütün yaradılmışların nəfəslərinin sayı qədərdir. Lakin hamısı Allah dərgahında bitər. Qayıdacağımız yer də Onadır” sözləri ilə bitir.

5. “Risaleyi Məcmueyi Lətaif”. Baba Nemətulla Naxçıvani bu əsərinə “Fəth” surəsinin ilk ayəsinin işığında, fəthin üç növündən bəhs edərək başlayıb. Bunlardan; fütuhi-zahir, fütuhi-həqiqət və fütühi-müqaşəfə olduğunu alt başlıqlarla anladır.

Sonra namazların vaxtları və xüsusiyyətlərini izah edərək “salatu-vusta” (Bəqərə-238), “salatu-əsr” olduğunu, gündəlik namaz vaxtlarının içində ona ayrı önəm göstərilməsi qeyd edilir.

6. “İstilahatuş-Sufiyyə”. Nemətulla Naxçıvani təsəvvüf anlayışlarını açıqladığı “İstilahatuş-Sufiyyə” adlı bu əsərində “talib-mətlub”, “muhib-məhbub” müqayisələri ilə başlayır. Davamında isə “həqiqəti-Məhəmmədiyyənin surəti-ismi-cami-ilahiyyə” olduğunu ifadə edir.

Müəllif  bu əsərində ərəblərin əlifbasına daxil olan hərflərə dəlalət edilən asanlıqla yadda qalması üçün “əbcəd” deyə tərtib edilən hərf sistemini əsas götürüb.  

7.  “Hidayət”. Naxçıvani bu əsərinə “bismillah, həmd və salavatla” başlayır. Qısa girişdən sonra izah verdiyi “Hidayət” başlıqları ilə mövzuya davam edir. Öncə insan-aləm və insan-Allah münasibətləri aydınlaşdırılır.

“Sahibi nuri-mərifət”, “nuri-ağıl”, “nuri-elm”, “nəfsi-natiqi”, “surəti-mərtəbeyi-əhədiyyət” və “ruhi-mərtəbeyi-əhədiyyət” anlayışlarını izah edir.

8. “Risaleyi Təhqiqat”. Naxçıvani risaləsinə ərəb əlifbasının ilk hərfinin, ismi-əzəmin ilk hərfinə müqabil olduğunu ifadə edərək başlayıb. Sonra Allahın adları və sifətlərindən bəhs edərək bunlar qeybin açarları olduğunu; “Qeybin (görünməz aləmin) açarları Onun yanındadır, onları Ondan başqası bilməz”  “Ənam” surəsinin 59-cu ayəsi ilə izah edir. Görkəmli təfsir alimimizin bu əsəri də həyatının müxtəlif yerlərdə keçirdiyindən xəbər verir.

9. “Risaleyi Niqat”. Dəyərli təfsir ustası bu risaləsinə Allahın böyüklüyü və təkliyinə, yenilməz olduğuna işarə edərək başlayıb. Sonra insanın varlığı və onun Qüdrəti-İlahi qarşısındakı məsuliyyətini izah edərək Allah-insan, insan-Allah arasındakı münasibəti ortaya qoyub. Onun fikrincə aləm insanın həqiqətinin sürətidir. Allahın əsmasının sürəti olan insanın həqiqətinin görüntüsü bütün tərəfləri ilə aləmin həqiqətidir. Bu baxımdan da o, “həqiqəti-insaniyyəni”, “aləmi–müfəssəl” deyə adlandırıb. Onun fikrincə insani-kamil yer üzünün xəlifəsi seçilib.

Əsərdə onun ikinci mənalı hipotezi ondan ibarətdir ki, aləmi-xəyal, aləmi-həqiqət şəklində ifadə olunur. Allahın varlığını: “Ucadır, özündən başqa heç bir şey ona dəlil ola bilməz. Varlığı ancaq özü ilə qaim olar” sözləri ilə ifadə edir.

10. “Risaleyi Vücudi-Mütləq”. Nemətulla Naxçıvani bu iki vərəqlik risaləsində Allahın varlığının həqiqətindən bəhs edir, Onun varlığının külli, cüzü, xass, bölüntülərə tabe olmayacağını, varlığının heç bir şeyin varlığına bağlı olmayacağını ifadə edir. Bunun “əhədiyyət” olduğunu bildirir.

Alim islami dəyərləri zənginləşdirmək məqsədi ilə risaləsinə “mərtəbeyi-insani-kamilin” bütün ilahi və kövnü sifətləri özündə toplandığından bəhs edərək sona çatdırır.

11.  “Risaleyi Əsilə vəl Əcvibə  (Sual və cavab)”. Naxçıvaninin iki vərəqlik bu risaləsi təsəvvüf üsulunda bəzi məsələlərin sual və cavab yoluyla izahından ibarətdir. Risalənin vərəqlərinin hamısı yazı ilə dolub.

Müəllif icadi-aləmlə bağlı sual və cavab, Məhəmməd peyğəmbər əleyhis-salamla Adəm əleyhis-salam arasında olan zamanın olması, peyğəmbərliyin başlanğıcı və sona çatması dəlillərlə izah edilir, ağıl və qələm, ruh və başqa müxtəlif sahələrə aid suallara cavab verməklə davam edir. Allahın camal və cəlal (Sifati-sübutiyyə və Sifati səlbiyyə) sifətləri ilə verilən sual və cavabla bitir.

12. “Risaleyi Zikriyyə”. Naxçıvani iki vərəqlik bu risaləsinə Peyğəmbər əleyhis-salamın; “Kim xalis və muxlis bir şəkildə “Lailahə illəllah” deyərsə cənnətə daxil olar” hədisi ilə başlayır. “Kəlmeyi-Tovhid”in işarə etdiyi yorumlarla təmas olaraq piri-kamil, mürşidi-mükəmməl, vəliyye-xuda, varisi-ənbiya, saliki-quşeyi-yəqin, ruye-inayət və hidayət sözləri ilə kəlmeyi-tovhidi təcrübə etdiklərini izah edir.

Baba Nemətulla Naxçıvaninin Ağşəhərdə adı yüksək tutulub. Onun adına bir İmam-Natiq Məktəbi, bir küçənin verilib və adına bir məscid tikilib. Məzarı  duaların edildiyi, xalqın davamlı ziyarət etdiyi, diləklərin diləndiyi bir yer halına çevrilib. Çünki adı bütün övliyalardan bəhs edən ensiklopediya və digər əsərlərdə keçir.

Hesab edirik ki, araşdırmaların məntiqi nəticəsi kimi Baba Nemətullah Naxçıvaninin elmi-fəlsəfi irsinin öyrənilməsi və onun qiymətli əsərlərini İslami dəyərlər baxımından tədqiq etmək doğma Naxçıvanımız üçün çox əhəmiyyətlidir.

Həqiqətən bütün bu yanaşmalar göstərir ki, aparılan axtarışlar nəinki Azərbaycan dinşünaslıq emlinin mənzərəsi ilə, eləcə də Naxçıvan mədəniyyət və ədəbiyyat tarixini canlandırıb yaşadan Naxçıvanın görkəmli ilahiyyat alimlərini bu gün ulu əcdadlarımızın bizə miras qoyduğu islami dəyərlərlə yanaşı milli-mənəvi dəyərlərimizi qorumaq, yaşatmaq və gələcək nəsillərə çatdırmaq üçün bilik məbədimiz olacaqdır. Həmçinin qədim Naxçıvan torpağını ziyarət edən hər bir qonağın qədim el yurdunu, onun tanınmış elm adamlarının sənət əsərlərini sevməsi və doğma Naxçıvanımızı razılıq hissi ilə tərk etməsi bir daha vətənimizin, millətimizin ölkəmiz hüdudlarından kənarda tanınması və sevilməsi deməkdir.

Səbuhi İbrahimov

AMEA Naxçıvan Bölməsi Əlyazmalar Fondu,

əlyazmaların kataloqlaşdırılması şöbəsinin müdiri,

fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

HÜQUQ GUŞƏSİ

HÜQUQ GÜŞESİ

Bölmənin digər xəbərləri

Geriyə İrəli

Naxçıvan şəhərində əsaslı təmiri başa çatan binalar sakinlərə təqdim edildi

21-09-2020-18-02 Xəbərlər

Naxçıvan şəhərində əsaslı təmiri başa çatan binalar sakinlərə təqdim edildi

Naxçıvan şəhərinin Heydər Əliyev prospektindəki, Zəroş Həmzəyeva və İstiqlal küç...

AZAL Bakı-Naxçıvan-Bakı istiqamətində reyslərin sayını artırır

21-09-2020-17-20 Xəbərlər

AZAL Bakı-Naxçıvan-Bakı istiqamətində reyslərin sayını artırır

Sentyabrın 26-dan etibarən Azərbaycanın milli aviadaşıyıcısı (AZAL) Bakı-Naxçıva...

Xalq artisti Mənsum İbrahimov Naxçıvan televiziyasının qonağı olub - VİDEO

21-09-2020-17-14 Xəbərlər

Xalq artisti Mənsum İbrahimov Naxçıvan televiziyasının qonağı olub - VİDEO

Xəbər verdiyimiz kimi, Azərbaycan Televiziyası xalq artisti, professor Mənsum İb...

Gənc ədliyyə qulluqçuları and içdilər

21-09-2020-14-59 Xəbərlər

Gənc ədliyyə qulluqçuları and içdilər

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ədliyyə Nazirliyində yerli icra və probasiya şöbə v...

Dünya şöhrətli azərbaycanlı alim Xəlil Kələntər NDU-da vebinar keçib

21-09-2020-14-00 Xəbərlər

Dünya şöhrətli azərbaycanlı alim Xəlil Kələntər NDU-da vebinar keçib

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, Naxçıvan Dövlət Universitetində Y...

Görkəmli bəstəkarın Naxçıvan sevgisi

21-09-2020-12-37 Xəbərlər

Görkəmli bəstəkarın Naxçıvan sevgisi

Tofiq Bakıxanov xalqımızın tarixi keçmişində, elm və mədəniyyətində öz yeri olan...

Səni bu hüsnü-camal ilə görüb,şəninə dastan qoşaram, Camaldın!

21-09-2020-11-31 Xəbərlər

Səni bu hüsnü-camal ilə görüb,şəninə dastan qoşaram, Camaldın!

Muxtar respublikada illərdir ki, həyata keçirilən quruculuq tədbirlərinə şahidik...

Sabahdan Azərbaycanda payız fəsli başlayır

21-09-2020-10-43 Xəbərlər

Sabahdan Azərbaycanda payız fəsli başlayır

Sabahdan Azərbaycana payız fəsli daxil olacaq. 

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

20-09-2020-17-14 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında sentyabrın 21-nə gözlənilən hava proqnozu açıqla...

Külüsdə yeni mərasim evinin tikintisi davam etdirilir

20-09-2020-15-47 Xəbərlər

Külüsdə yeni mərasim evinin tikintisi davam etdirilir

Bu gün muxtar respublikamızı bütünlüklə əhatə edən, intensiv şəkildə həyata keçi...

Seyid Əzim Şirvaninin “Qəzəllər” kitabı Özbəkistanda nəşr edilib

20-09-2020-15-16 Xəbərlər

Seyid Əzim Şirvaninin “Qəzəllər” kitabı Özbəkistanda nəşr edilib

Azərbaycan klassik poeziyasının görkəmli nümayəndəsi və maarifçi Seyid Əzim Şirv...

İşçiyə əmək kitabçasının dublikatının verilməli olduğu hallar

20-09-2020-10-15 Xəbərlər

İşçiyə əmək kitabçasının dublikatının verilməli olduğu hallar

Əmək kitabçası işçinin əmək fəaliyyətini və əmək stajını təsdiq edən əsas sənədd...

Şahmat üzrə Sədərək rayon birinciliyinin qalibləri mükafatlandırılıb

19-09-2020-17-42 Xəbərlər

Şahmat üzrə Sədərək rayon birinciliyinin qalibləri mükafatlandırılıb

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, Sədərək rayonunun ümumtəhsil məkt...

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

19-09-2020-16-20 Xəbərlər

Naxçıvanda sabaha olan hava proqnozu

Naxçıvan Muxtar Respublikasında sentyabrın 20-nə gözlənilən hava proqnozu açıqla...

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

19-09-2020-14-19 Xəbərlər

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi muxtar respublikamızın ictimai-mədəni, sosial-iqt...

Naxçıvanda “Milli Musiqi Günü” münasibətilə canlı konsert təşkil olunub

19-09-2020-12-26 Xəbərlər

Naxçıvanda “Milli Musiqi Günü” münasibətilə canlı konsert təşkil olunub

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, Naxçıvan Dövlət Filarmoniyasının ...

NDU-da Milli Musiqi Günü qeyd olunub

19-09-2020-11-27 Xəbərlər

NDU-da Milli Musiqi Günü qeyd olunub

Naxçıvan Dövlət Universiteti Konservatoriyasında Milli Musiqi Gününə həsr olunmu...

Gəzməyə Vətən yaxşı…

19-09-2020-09-21 Xəbərlər

Gəzməyə Vətən yaxşı…

Turizm ölkəmizin qeyri-neft sektorunda prioritet istiqamətlərdən birini təşkil e...

Naxçıvanın informasiya blokadası sahəsindəki böyük qələbəsi

18-09-2020-17-59 Xəbərlər

Naxçıvanın informasiya blokadası sahəsindəki böyük qələbəsi

Naxçıvan Muxtar Respublikasının tarixinə 1990-cı ildən başlayaraq informasiya bl...

“Naxtel” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin yeni binası istifadəyə verilib - VİDEO

18-09-2020-17-05 Xəbərlər

“Naxtel” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin yeni binası istifadəyə verilib - VİDEO

Sentyabrın 18-də “Naxtel” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin yeni binası istifadəy...

“Naxtel” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti üçün müasir iş şəraiti yaradılıb

18-09-2020-16-44 Xəbərlər

“Naxtel” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti üçün müasir iş şəraiti yaradılıb

Ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyev informasiya texnologiyalarının əhəmiyyətini q...

Səhiyyə fədaisi, cəfakeş həkim Əqil Mehdiyev

18-09-2020-16-41 Xəbərlər

Səhiyyə fədaisi, cəfakeş həkim Əqil Mehdiyev

“Əsl xoşbəxt həkimlər ümumi ideallar naminə özünü tibb elminə həsr edənlər və ba...

Ali Məclisin Sədri Sərəncam imzaladı

18-09-2020-15-38 Rəsmi

Ali Məclisin Sədri Sərəncam imzaladı

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov sentyabrın 18-də...

Ali Məclisin Sədri Sərəncam imzaladı

18-09-2020-15-26 Rəsmi

Ali Məclisin Sədri Sərəncam imzaladı

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov sentyabrın 18-də...

Muxtar respublikada müasir nəqliyyat sistemi yaradılıb

18-09-2020-15-19 Xəbərlər

Muxtar respublikada müasir nəqliyyat sistemi yaradılıb

İqtisadi inkişafın və sosial tərəqqinin təmin olunmasında nəqliyyat sektoru mühü...

Ötən ay muxtar respublikada 102 nəfərə əmək pensiyası təyin olunub

18-09-2020-13-50 Xəbərlər

Ötən ay muxtar respublikada 102 nəfərə əmək pensiyası təyin olunub

Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun mətbuat xidmətindən ...

Müəllimlərin işə qəbulu üçün keçirilən test imtahanlarında 414 nəfər keçid balını toplayıb

18-09-2020-13-11 Xəbərlər

Müəllimlərin işə qəbulu üçün keçirilən test imtahanlarında 414 nəfər keçid balını toplayıb

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri yanında Dövlət Qulluğu Məsələl...

Bəxtiyar Əsgərov Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinin Azərbaycandakı nümayəndəliyinin yeni təyin olunan rəhbəri ilə görüşüb

18-09-2020-12-45 Xəbərlər

Bəxtiyar Əsgərov Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinin Azərbaycandakı nümayəndəliyinin yeni təyin olunan rəhbəri ilə görüşüb

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi xəbər verir ki, Bakı şəhərində Naxçıvan Muxtar Re...

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

18-09-2020-11-13 Xəbərlər

Ötən günün mənzərəsi - VİDEO

NUHÇIXAN İnformasiya Agentliyi muxtar respublikamızın ictimai-mədəni, sosial-iqt...

Bakı şəhər sakini: Naxçıvanda qonaqpərvərlik, abadlıq, təmizlik gördüm

18-09-2020-09-57 Xəbərlər

Bakı şəhər sakini: Naxçıvanda qonaqpərvərlik, abadlıq, təmizlik gördüm

Bu yaxınlarda ailəsi ilə birlikdə Naxçıvanda olan paytaxt sakini Elsun Əliyev mu...